Mongolia - informator podróżnika

Przez Mongolię biegnie dział wodny rozgraniczający zlewisko Morza Arktycznego i Pacyfiku oraz bezodpływowych obszarów Azji. Tu mają swe źródła potężne syberyjskie rzeki, takie jak Selenga czy Jenisiej. Także stąd wypływa Amur prowadzący wody do Morza Ochockiego. Dwie trzecie obszaru kraju to obszar bezodpływowy.

Jeziora występujące w Mongolii są reliktami dawnych olbrzymich akwenów. Istniejące dziś w Kotlinie Wielkich Jezior płytkie i zasolone zbiorniki wodne połączone były kiedyś w jedno ogromne jezioro. Inny charakter ma jezioro Chubsugul zbliżone w swej genezie do Bajkału.

Ułan Bator leży w środkowej części Mongolii, w dolinie rzeki Tuul. Miasto otoczone jest czterema masywami górskimi: Bajandzurch, Czingetej, Songino Chairchan i Bogdchan, które uważane są za święte. Centrum miasta położone jest na wysokości ok. 1350 m n.p.m.

Klimat
W Mongolii panuje klimat wybitnie kontynentalny, który cechuje się małą ilością opadów, niewielkim zachmurzeniem oraz chłodną i długą zimą. W zimie nad terytorium Mongolii ustala się wyż baryczny, z którym wiąże się oziębienie, ale i występowanie pogodnych, słonecznych dni. Wiosną występują burze piaskowe, latem - najintensywniejsze opady deszczu. W Mongolii występują duże wahania temperatur zarówno w skali doby, jak i roku.

Przyroda
Mongolię cechuje duża różnorodność flory i fauny. Na mongolskim terytorium zbiegają się granice syberyjskiej tajgi, stepu wschodnioazjatyckiego, gór Ałtaj i pustyni Gobi. Przyrodnicy dzielą środowisko przyrodnicze kraju na sześć podstawowych stref, zróżnicowanych ze względu na klimat, krajobraz, warunki glebowe, roślinność i szatę zwierzęcą. Należą do nich: tajga, strefa wysokogórska, lasostep, step, step pustynny i pustynia.

Bezkresny step Mongolii stał się symbolem tego kraju. Jego krajobraz przetrwał niezmiennie od tysięcy lat. Stepy, które zajmują w Mongolii 21% powierzchni, można najogólniej podzielić na suche oraz łąkowe. Każdy z nich może występować w odmianach: równinnej i górskiej. Przejście z jednego typu stepu w drugi odbywa się bardzo łagodnie. Suche stepy zajmują pas środkowej i południowej Mongolii. Stepy łąkowe pojawiają się na terenach bardziej wilgotnych. Wśród roślinności przeważają wysokie i gęste trawy. Step łąkowy usiany jest latem kolorowymi kwiatami, takimi jak: sasanki, astry, goździki, ostróżki, lilie i wiele innych. Duże wrażenie robi step obsypany tysiącem srebrzystych szarotek.

Północny obszar Gobi stanowi strefa tzw. stepu pustynnego albo półpustyni. Step pustynny pokrywa 19% terytorium kraju. Dominują gatunki z rodziny komosowatych (Chenopodiaceae) i parolistowatych (np. Zygophyllum xanthoxylon).

Pustynia Gobi jest miejscem prawdziwych skrajności. Z jednej strony spotkać można tutaj kamieniste i żwirowe równiny, z drugiej zaś natrafimy często na piaszczyste wydmy o wysokości do 200 m albo zielone oazy, gdzie Mongołowie uprawiają warzywa i słoneczniki. Skalisty, niedostępny Atłaj Gobijski przecinają zielone i kwietne doliny rzeczne, w wielu miejscach z zalegającym przez cały rok lodem.

Podobnie jak na roślinność, tak i na świat zwierzęcy Mongolii składa się mieszanina gatunków typowych dla tajgi, stepu i pustyni.

Tajga daje schronienie dużym drapieżnikom: wilkom, rysiom, niedźwiedziom brunatnym, jak również roślinożercom, takim jak: łosie, renifery i piżmowce. Odnajdziemy tu również rosomaka, czy sobola. Tajgę zamieszkują ptaki, m.in.: głuszec, sójka, sóweczka, puszczyk mszarny, dzięcioł trójpalczasty, kukułka wschodnia. Na podmokłych polanach i terenach bagnistych spotkamy żerujące tam pelikany, żurawie, czarne bociany, szablodzioby, kuliki. W jeziorach i rzekach żyje m.in. jesiotr bajkalski, lenok, tajmień, lipień, biały łosoś, szczupak.

Mieszkańcy Mongolii, grupy etniczne
Ludność Mongolii liczy niemal 2,9 mln osób (dane z 2007 r.), z czego milion przypada na stolicę. Ponadto liczne skupiska Mongołów istnieją w państwach sąsiednich, czyli w Chinach i Rosji. Ogromny obszar Mongolii powoduje, że średnia gęstość zaludnienia wynosi niespełna
2 osoby na 1 km kwadratowy. Większe skupiska ludności to także stolice ajmaków. W składzie narodowościowym Mongolii dominują przedstawiciele grupy Chałcha. Grupa ta wyodrębniła się w okresie podziału Mongołów (XV w.) na plemiona wschodnie i zachodnie. W odróżnieniu od Mongołów wschodnich (Ojratów) ci mieszkający na zachód od Ałtaju nazywali się Chałchasami.

Dziś w Mongolii oprócz Chałchasów żyje duża grupa Kazachów, Chińczyków, Derbetów, Buriatów, Bajatów, Rosjan i innych mniejszości narodowych. Szczególnie ciekawa wydaje się grupa Caatanów (słowo caa w języku mongolskim oznacza renifera), którzy mieszkają w ajmaku Chöwsgöl. Na terenach dorzecza górnego Jeniseju (zwanego też Małym Jenisejem) oraz w Górach Chubsugulskich żyje obecnie zaledwie ok. 30 rodzin, czyli niespełna 200 osób. Caatani mieszkają w namiotach, rozmawiają w języku swych przodków, wyznają szamanizm, a podstawę ich utrzymania stanowi hodowla rena i myślistwo.

Strój
Tradycyjnym ubiorem mongolskim jest deel - długi, sięgający poniżej kolan płaszcz o luźnym kroju, noszony także przez kobiety. Lewa poła zachodzi na prawą i przypinana jest specjalnymi metalowymi guzikami w górnej części i materiałowymi węzełkami na pozostałej długości płaszcza. Rękawy są długie, deel spina pas. Deel męski jest bardzo podobny do kobiecego, ale nieco szerszy i w bardziej chłodnych barwach. Różne są także deele poszczególnych grup etnicznych, a także deele codziennego użytku i odświętne. Deel owijać też można jedwabną szarfą kilkunastometrowej długości, przy której dawniej noszono nóż, worek na tytoń itp. Dziś wielu Mongołów ubiera się na sposób europejski, lecz powszechnie ceni się funkcjonalność tradycyjnego stroju. Nie został on wyparty ze stepu i ubierają go zarówno ludzie starsi, jak i młodsi.

Muzyka i taniec
Mongołowie są narodem bardzo muzykalnym, a przede wszystkim uwielbiają śpiewać. Do dziś wykonuje się prastare mongolskie pieśni, zwane urt duu (długa pieśń). Oddają one bezmiar otaczającego świata, opowiadają o życiu nomadów, miłości, zwierzętach, krajobrazie. Piosenki te można często usłyszeć na żywo, podróżując publicznymi środkami transportu. Mongołowie mają też specjalne piosenki, które śpiewają zwierzętom domowym, np. kiedy te chorują i nie chcą opiekować się nowo wydanym na świat potomstwem. Bardzo charakterystyczny jest też śpiew gardłowy zwany chöömij. Mogą mu towarzyszyć tradycyjne instrumenty: bębny (damar), mongolski rodzaj lutni (towszuur) czy najbardziej znany instrument szarpany - morin chuur. Jest to instrument drewniany o prostokątnym pudle i długim gryfie zakończonym wyrzeźbioną głową konia, z dwiema strunami wykonanymi z końskiego włosia.

Tradycje kulinarne
Tradycyjna kuchnia mongolska jest kuchnią typowo mięsną, choć wiele mongolskich potraw to różnego rodzaju specjały mleczne i mączne. Warzywa są rzadkim dodatkiem. Zapotrzebowanie na witaminy jest rekompensowane głównie spożywaniem produktów mlecznych. Latem Mongołowie urozmaicają niektóre dania dodatkiem dziko rosnących przypraw, takich jak szczypiorek i czosnek. Najbardziej popularnym gatunkiem mięsa spożywanego w Mongolii jest baranina. Mięso jest gotowane albo suszone, z kości gotuje się rosół, a wnętrzności zwierzęcia służą do wyrobu kiełbasy.

Bardzo ciekawe są metody konserwacji i przechowywania zapasów pożywienia na stepie, wypracowane ze względu na specyficzny styl życia nomadów i trudne warunki klimatyczne kraju. Mięso (a także sery) suszy się zwykle na wolnym powietrzu. Mięso tnie się na długie paski, a następnie zawiesza w cieniu, w przewiewnym miejscu. Wyschnięte paski mięsa (borc) wrzuca się do wrzącej wody i za kilka minut gotowy jest już pożywny rosół.

Jurta (ger)
Jest ona domostwem typowym dla mongolskich stepów. Nie zawsze miała ona taką formę, jaką ma obecnie. Przed powstaniem imperium Czyngis-chana jurty były bardzo skromne i ubogie. Zmieniło się to w okresie mongolskich podbojów. Stopniowo zwiększały się także rozmiary jurty. Plano Carpini i Benedykt Polak, franciszkańscy posłowie wysłani w XIII w. z misją na dwór mongolskiego chana, widzieli ponoć jurtę mogącą pomieścić 2000 osób. Oprócz zwykłych jurt, które dla przetransportowania w inne miejsce należało najpierw rozłożyć na części, popularne były także w tym okresie jurty stawiane na ruchomych platformach. Ich zaletą było to, że można je było przewozić w całości. Dziś mongolscy nomadzi zmuszeni są podczas przeprowadzek do każdorazowego składania i rozkładania swych płóciennych domów. Robią to zresztą z wielką wprawą - dwóch mężczyzn jest w stanie postawić jurtę w ciągu dwóch godzin.

---

Polecamy:

• bezdroza.pl - Księgarnia Podróżnicza, przewodniki, mapy, książki podróżnicze, rozmówki, poradniki, albumy
  
• e-przewodniki.pl - darmowe e-przewodniki, obiekty i zdjęcia z najpiękniejszych miejsc świata
  
• Klub Bezdrożnika - klub sympatyków Bezdroży, dla którego członków księgarnia bezdroza.pl oferuje atrakcyjne zniżki i promocje na zakupy